Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!

Ang may-akda at si Likha kasama si Sir Bienvenido Lumbera (nasa kanan) sa auditorium ng Miriam College, 2014.

Dalawang ulit kong naging guro si Sir Bienvenido Lumbera sa graduate courses sa UP Diliman. Pero wala akong larawan kasama siya. Ang mayroon lang kami ay ang kuhang ito ni Margie noong 2014 sa 𝑯𝒊𝒏𝒂𝒃𝒊𝒏𝒈 𝑯𝒂𝒓𝒂𝒚𝒂 ng The Raya School na ginanap sa auditorium ng Miriam College sa Katipunan Avenue, Quezon City. Sa Raya pa noon nag-aaral ang dalawa niyang apo.

Una kong nakausap si Sir Bien noong 2003 sa isang event ng Concerned Artist of the Philippines. Di ko na maalala ang naging talakayan. Pero naalala kong kipkip niya ang isang maliit na aklat na ang pamagat ay 𝑀𝑎𝑜 𝑜𝑛 𝐿𝑖𝑡𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑒 𝑎𝑛𝑑 𝐴𝑟𝑡 nang akin siyang kausapin.

Sumunod ay sa La Salle-Manila, 2008. Nakabilang ako noong 2006 sa Departamento ng Filipino dito. Inilunsad noong 2007 ang Seryeng Panayam 2007-2008: Bienvenido Lumbera. Isa ako sa sampung nagsalita sa seryeng panayam na ito. Naging paksa ko ang omnibus na pelikulang 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 (2006) gamit ang naging mga pagdadalumat ni Sir Bien ukol sa pelikulang Filipino. Binanggit ko ritong ang bawat maikling pelikula sa 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 ay binubuo ang imahen ng nasyon sa loob ng 20 taon matapos ang pag-aalsang Edsa 1. Isa ang aking maikling lektura na nagpaparangal sa mga naiambag ni Sir Bien sa kritika ng pelikulang Filipino bukod pa sa wika at panitikan. Marso 2008 ay nagbigay siya ng omnibus na tugon para sa sampung panayam. 

Naging pormal na akong estudyante ni Sir Bien noong 2013 at 2018. Parehong mga penalty course ko sa graduate school. Mga dalawang meeting lamang ang kanyang lektura tapos kami namang mga estudyante niya ang mag-uulat. Kapag hindi ka handa, naku po, masasabon ka nang wala sa oras! Uuwi kang hindi nabanlawan! Sa una kong salang, hayun, nakaranas ako. Sabi ko sa sarili, babawi ako. Sa ikalawa, naibigay ko rin ang hinahanap niya sa pag-uulat ng paksa. May isang klase ako sa kanya na tatlong papel agad ang ipapasa. Paspas na pagsusulat. Araw na ng pasahan: pasa na. Paglipas ng isang linggo, nagkita na ulit kami sa klase. Isinauli niya ang mga papel namin. Tatlong 1.0 ang natanggap ko. Bawing-bawi na ako! 🙂

Sa gitna ng mga ito ay pagkikita namin sa ilang mga forum, book launching, at ang minsang panonood sa "Rak of Aegis" sa PETA Center.

Ang huling kita ko kay Sir Bien ay noong huling bahagi ng 2019 sa isang event sa UP. Sabi ko'y malapit ko nang matapos ang aking graduate thesis. Sabi niya, "Mabuti naman at nang makapag-research ka na ng gusto mo. Marami pang kailangang i-research." Ang simpleng tugon ko: Yes, Sir!

Pumanaw si Sir Bien kaninang umaga (Setyembre 28, 2021). Pakikiramay sa kanyang minamahal na pamilya. Pati na rin sa mga naging estudyante niya at kasama sa pakikibaka tungong panlipunang katarungan.

Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!

Nililigalig at Nanliligalig

Ngayong batbat ng dungis ang politika ng administrasyong Aquino, mula PDAF hanggang DAP, gayon din ang nagaganap sa larangan ng kultura at ng edukasyon.

Una, pinopolitika ang larangan ng sining, partikular sa usaping National Artist Award para kay Nora Aunor na hindi inaprubahan ng Pangulong Aquino. Tulad ng sabi ng isang rayter sa Inquirer, "It is a Presidential Award." Tama naman ang kanyang argumento. Subalit may "National" doon sa National Artists. Samakatwid, may usapin ng pagkabansa ang gawad na ito, kaya may titingalaing alagad ng sining ang bansa dahil sa taglay niyang galing sa sining. At hindi dahil sa adik siya sa droga dati.

Sabi rin ng rayter, bakit ngayon ay napag-uusapan na sa media maski ang nominasyon na dati naman ay hindi pinapansin ng mga diyaryo, TV, at radyo? Ang ganitong obserbasyon niya ay malinaw sa kanyang pinanggagalingang posisyon: elitista. Katulad niya ang Pangulong Aquino sa makitid na pananaw ng huli sa larangan ng sining at kultura ng bansa.

Bukod pa rito, bakit ang mga grupong pansining ay walang inilalabas na pahayag ukol dito? Halos tahimik ang mga grupong panteatro at pampelikula. May mga indibidwal nang personalidad na pumosisyon panig kay Nora Aunor. Ngunit mas magiging matingkad ang panawagan kung magkakaisa ang mga nasa industriya ng pelikula at teatro para kay Nora Aunor.

Ikalawa, pinopolitika ang larangan ng edukasyon, partikular sa usaping pag-alis ng mga kursong Filipino sa kolehiyo. Malinaw ang tunguhin ng edukasyon ng ating bansa ngayong panahon: skills oriented. Wala na ang dati'y holistic, responsible, proud Filipino na mabubuo mula sa mga mag-aaral na Pilipino. Hindi naman dahil ginagamit na sa komunikasyon sa bahay at sa komunidad ang Filipino ay sapat na ito. Malinaw sa Konstitusyon (Art. XIV, Sek. 6 hanggang 9) na dapat malinang ang wikang pambansa. At ang isang facet para dito ay ang edukasyon. Samakatwid, dapat ay may Filipino sa kolehiyo. Hindi lang ito bilang midyum ng pagtuturo kundi bilang disiplina/larangan.

Marami-rami nang kumontra sa balaking ito ng Comission on Higher Education (CHEd). Nagkakasundo ang mga guro ng Filipino sa kolehiyo na dehado sila sa ganitong set-up. Na hindi sila kinonsulta man lang. Nasa balag ngayon ng alanganin ang mga guro ng Filipino sa kolehiyo. Sa kolokyal na wika, iniwan sila sa ere.

Pumoposisyon ngayon ang mga guro kontra dito. Malinaw iyan, walang duda. Pero mabagal o halos wala ang mga pangkat ng mga manunulat, sa panitikan man o sa peryodismo. Maski ang mga grupong nakabase sa mga pamantasan, halos tahimik sa usaping ito. Nakalulungkot na kahit statement of unity o manifesto ay walang nasisilayan mula sa kanila. Pero dapat ding lampasan nila ang paglalabas lamang ng mga pahayag at polyeto.

Kung ang mga nasa larangan ng kultura at edukasyon ngayon ay nililigalig, dapat tumbalikin ito at sila naman ang manligalig.

Si Mang Dolphy at ang National Artists Award (multiply post, Jul 19, '12 6:51 PM)

(Nagsimula lang ito bilang isang status update sa aking Facebook account. Pero pinahaba ko na't ginawang sanaysay para madaling mahanap sa aking Facebook. At narito na rin sa aking multiply account.)

Nakikiramay ako sa mga iniwan ni Comedy King Dolphy. Alam kong nangungulila ang sambayanan sa paglisan ng isang cultural icon nitong Hulyo 10 ng gabi. Maging ako'y ilang beses napatawa sa mga kalokohan ni John Puruntong, ni Kevin Cosme sa pelikula at telebisyon.

Ngunit, kung maaari lamang po, huwag na munang ungkatin ang National Artist Award (NAA) na hindi iginawad kay Mang Pidol. Mismong siya na ang nagsabi noong nabubuhay pa siya, "Kung ibibigay sa akin, tatanggapin ko. Kung hindi, okay lang naman." Nagmumukha kasing tanga ang mga nakikisawsaw dito, lalo na ang mga resolusyong inilalatag sa Senado at Kamara.

Bakit? Una, may prosesong sinusunod ang paggawad nitong NAA. Ito'y para maiwasan ang naging "patronage politics" sa larangan ng sining ng mga taong 1972 hanggang 1986. Pagkapalit ng administrasyon, ginawang demokratiko ang pagpili ng mga posibleng gawaran. Nasa kamay ito ng mga artist at academician na kung tawago'y Council of Peers. Kung hindi alam ng mga nakikisawsaw ang salitang peer, may diksyunaryo kahit saang sulok ng bookstore, lalo na sa mga iPod nila. At doon tayo mag-nominate ng gusto nating maging National Artist. Kung nakapanghihinayang na hindi ito nakuha ni Dolphy samantalang buhay pa siya, i-nominate na rin natin sina Vic Sotto, Piolo Pascual, Judy Ann Santos, Michael V., at iba pa. Walang dudang magagaling silang aktor. Buhay pa sila, di ba? Gawaran na ng NAA. Si Jose Abueva nga, nasa kanyang 40s nang bigyan ni Madam Imelda Marcos ng NAA.

Ikalawa, tinitimbang ang gagawaran sa kalidad ng kanyang body of work. Suhetibo ito, sa isang banda, pero huwag na huwag ikokomento ang moral na aspekto ng mga ito. Na dapat may laging may moral lesson ang mga gawa niya, lalo pa ang naging buhay ng artist. Kung ito lang ang pagbabatayan, laglag na si Mang Dolphy. Case closed.

Ikatlo, hindi ito usapin kung patay o buhay ang gagawaran. Si Fernando Amorsolo nga, patay na nang gawaran siya noong 1972 bilang unang National Artist. Wala nga namang kapantay ang ligayang matanggap ang NAA habang buhay pa ang artist na gagawaran. Kung hindi pa rin ito naiintindihan, balikan ang una kong punto.

Ikaapat, ayusin muna ng Supreme Court ang status quo ruling nito ukol sa 2009 NAA.

Ikalima at huling punto, hindi lang NAA ang may problema, pati ang GAMABA o Gawad Manlilikha ng Bayan, hindi na nasundan mula 2005. Pwede bang pati ito pansinin ng mga maykapangyarihan. Sa halip na ipautang ang $1 bilyon natin sa International Monetary Fund, bakit hindi ipagkaloob ang bahagi nito sa mga artist at cultural worker ng Pilipinas?
 
In short, rest in peace, Mang Dolphy. Saka ka na namin gagambalain kapag iginawad na sa inyo ang National Artist Award/Gawad Pambansang Alagad ng Sining.

07/12/2012
Quezon City

Tags: dolphy, art, national artists, pelikula, sining, politika, memorial, alaala, death

 

http://lvbamante.multiply.com/journal/item/83/Si-Mang-Dolphy-at-ang-National-Artists-Award

Ang aking Panig sa Isyu ng National Artists 2009 (multiply post, Aug 10, '09 1:56 PM)

Marami nang naglabasang balita tungkol sa pinakahuling batch ng National Artists (NA) na pararangalan ngayong taon.

Mula sa apat na sinabmit ng Cultural Center of the Philippines at National Commission for Culture and the Arts (NCCA), isa ang nilaglag at apat ang idinagdag ng Pangulong Arroyo sa listahan. Natigatig ang marami sa mga artista ng bayan sa ganitong pangyayari. Kung kaya nagprotesta sila sa pamamagitan ng Internet. Pati ang mga nauna nang pinarangalan ay naghihimutok din sa nangyaring dagdag-bawas.

Matigas naman sina Cecile Guidote-Alvarez (Teatro) at Carlo J. Caparas (Pelikula at Sining-Biswal) sa kanilang pagsagot sa mga pumupuna sa kanila. At kakatwang ang pahayag ni Vilma Labrador ng NCCA ay ganito: "However, she said, there are some nominees that are also submitted to the President coming from some entities or personalities which have vast knowledge on whose artists that need to be given awards." Mababasa ang pahayag sa http://balita.ph/2009/08/06/no-violation-of-law-in-the-selection-of-national-artists-ncca-chair-says/

Sino kaya ang mga taong itong may vast knowledge? Ibig sabihin ba nito'y hindi maalam ang mga nasa komite na pinili ng CCP at NCCA na unang kumilatis sa kung sino ang dapat na tanghalin na NA? Maituturing palang tanga ang mga NA na kasama sa mga komiteng ito. Kawawa naman sila, matatanda na nga, wala pala silang pinagkatandaan matapos nilang lumikha at maging mahusay sa loob ng mahabang panahon.

Dapat ilabas at ipakilala ng Malacañang kung sino-sino ang mga taong itong may vast knowledge at naisipang magsingit ng dagdag na NA. Kung sa isyu ngayon ng mahigit isang milyong pisong dinner sa New York ng RP delegation na kasama ng Pangulong Arroyo nitong buwan ay mabilis ang pagtanggi at pagsagot, bakit sa isyu ng NA ay nananatili silang tahimik?

Pahabol: Walang nagrereklamo kung maging NA sina Pitoy Moreno (Fashion Design) at Francisco “Bobby” Mañosa (Arkitektura) dahil dapat naman silang parangalan.

 

Tags: controversy, national artists, sining

 

http://lvbamante.multiply.com/journal/item/38

 

!

8 CommentsChronological   Reverse   Threaded

edit delete reply lvbamante wrote on Aug 20, '09 Pahabol uli: napansin ko sa nagpapatuloy na balitaktakan ng mga manlilikha ng sining ukol sa NA ngayon, 'yung proseso ang kanilang pinupuna. na sa isang banda'y mali nga naman ang ginawang pagsingit ni PGMA sa apat na pangalan. sa aking buong sanaysay, ang aking pinatutungkulan ay ang mga taong sinasabing may vast knowledge kuno. bagaman nalalaglag sa deliberations sina Caparas, Mañosa, at Moreno, kasama pa rin sila sa pararangalan. nais kong susugan ang aking pahabol sa itaas. tila suhetibo ang aking pahayag na dapat silang parangalan (Mañosa at Moreno). wala naman kasing nagrereklamo sa kanila, kahit na nagkaroon ng "paglilibing" ng NA sa CCP grounds noong Agosto 7. tahimik lang sina Mañosa at Moreno dito. kaya naipokus ang isyu kina Guidote-Alvarez at Caparas. (kung matutuloy ang awards, dapat pa ring isama sina Mañosa at Moreno, tanggihan man nila.) ang Komiks King (daw) at ang adviser ni PGMA ay hindi dapat parangalan. ididiin kong hindi credible si Caparas para sa award dahil hindi lang pamimigay ng pera sa mahihirap ang maitutulong niya kung siya ay NA na. yabang na ang umiiral dito. saka, ayon sa isang kaibigang musikero, galing nga siya sa hirap pero ngayon, nagsusugal na siya sa mga casino. ano'ng klaseng "galing ako sa hirap"? (kung Komiks King, bakit hindi pa nagiging NA si Mars Ravelo? ito ang tunay na Komiks King!) ito namang nasa teatro na, kung noo'y pinuna ng grupo nila ang diktadura at batas militar, bakit hindi niya gawin ngayon? kitang-kita naman kung paano niyurakan ng kanyang boss ang reputasyon ng ating bansa? dahil mahirap panindigan na ang sining ay para lamang sa mga may pera at nagpipista sa new york? sa isang banda'y walang problema kung state-sponsored ang award na ito. (kaya nagtaka ako nang makita ko ang CAP sa "paglilibing"). kahit naman aling estado, dapat parangalan ang mga manlilikha niya ng sining. noong panahon ng mga Marcos, madaling idismis ang mga pinili ni Imelda para sa NA dahil pang-silence ito ng umaapoy na galit ng mamamayan. mahirap itanggi na si AVHernandez ay NA noong 1973. dahil patay na siya kaya hindi na siya makakaangal? hindi ba "kabayanihan" ang pagtanggap ni Nick Joaquin ng NA nang hilingin niyang palayain sa kulungan ang isang kaibigang manunulat dahil aktibista ito? na hindi maaaring awardan si Bien Lumbera kasi bugok ang republikang ito? at bugok din ang tulad nina Lino Brocka at Ishmael Bernal? mabuti nga'y kahit papaano napaparangalan ang mga tulad nila. may space pa rin ng counter-hegemony sa loob ng estado.

delete reply reuelmolinaaguila wrote on Aug 20, '09 "may space pa rin ng counter-hegemony sa loob ng estado" Delikadong usapan ang binuksan mo. Halimbawa, may limitasyon ba o hanggahan ang counter na ito? Hindi kaya magkaroon ng danger na lalong napapalakas ang isang bulok na larangan ng estado habang humihiling tayo ng pagbabago mula sa loob? Wala kayang danger na malamon ng sistema ang mga pumapaloob dito? Or, magamit ang kilos na ito bilang oportunismo ng mga limelight seeker (under the pretense ng pakikibaka)? Hindi kaya nakakalimutan natin ang pagbubuo o pagtatatag ng kontra institusyong labas sa estado (habang nakikipaglaro sa estado)? Mga tanong lang po

edit delete reply lvbamante wrote on Aug 20, '09 salamat po. may limitasyon din. kung baga, kahit katiting, may nakapapasok. sa isang banda, nale-legitimize tuloy ang mga dati'y hindi pwedeng ma-legitimize dahil kontra sa estado. sa kaso ni AVH, nagamit siya ng rehimeng Marcos sa isyu noon ng Vietnam War (may tala tungkol dito si gelacio guillermo). hindi nating nalilimutang kailangang magtatag ng mga institusyon sa labas ng estado -- lalo na sa labas ng isang represibong estado.

delete reply keiyos wrote on Aug 27, '09 Matagal mo nang nailabas 'to chong, pero ngayon ko lang naiintindihan ang "big picture". Grabe talaga ano? Tol, nakakabuwisit ang ginawang yan ni Pres. Arroyo. May nalalaman ka ba o naririnig na ibang presidente na gumawa nito dati? Meron nga sigurong kapangyarihan si PGMA na magbigay ng sarili niyang nominasyon pero hindi ba dapat dumaan pa rin sa isang pagsusuri ng mga taong may kinalaman dyan? PGMA is like a bully, a pushover. She wants to get what she wants no matter what. Andito na ako sa ibang bansa di pa rin ako matahimik sa mga nangyayari dyan, kahit maliit man. Quite unfair to make this comment to her, dahil hindi rin naman kumpleto ang aking impormasyon pero, sa konting aninag pa lang, hindi na tama sa paningin ko ang mga nangyayari. Sana maayos din 'tong gusot na ito.

edit delete reply lvbamante wrote on Aug 27, '09 keiyos said Tol, nakakabuwisit ang ginawang yan ni Pres. Arroyo. May nalalaman ka ba o naririnig na ibang presidente na gumawa nito dati? ang unang gumawa ng ganitong "pagsisingit" ay si Ramos. Si Carlos Quirino ay para sa Historical Literature. how vague the category is. dapat si Teodoro Agoncillo na lang kung may ganito mang kategorya talaga. si Erap din. Si Ernani Cuenco naman para sa Music. Nagsingit na si GMA noon pa ng ilan. Si Alejandro Roces para sa Literatura. Pero wala man lang nailibro ang taong ito. naging Minister of Education kasi ito noong panahon ng dating Pang. Macapagal. Si Abdulsari Imao naman para sa Visual Arts nitong huling awarding a few years ago. (Ayon kay Prop. Abraham Sakili, naging "mapagmalasakit" tuloy si PGMA kasi wala pang Muslim na NA bago maparangalan si Imao.) As of August 25, ipinatitigil ng Supreme Court ang awarding ng NAA due to petitions of the present National Artists and the various arts communities.

delete reply keiyos wrote on Aug 27, '09, edited on Aug 27, '09 Tol alam mo, mas kilala ko pa si Dr. Ramon Santos kesa sa ibang naipalit ni PGMA. Si Pitoy Moreno lang, tapos hindi pa ako ganoong kakumbinsido kay Carlo Caparas. Tama ka, dapat man lang si Mars Ravelo na lang kung sa komiks ang pagbabasehan. Kung sa film naman, ano ba ang mga mahalagang naiambag ni Caparas sa sining ng pelikula? Massacre movies? Tanong ko rin sayo, Natuloy ba ang pagiging NA ni Larry Alcala? Kasi di ba daming kontra dyan noon.

edit delete reply lvbamante wrote on Aug 27, '09 keiyos said Tol alam mo, mas kilala ko pa si Dr. Ramon Santos kesa sa ibang naipalit ni PGMA. Si Pitoy Moreno lang, tapos hindi pa ako ganoong kakumbinsido kay Carlo Caparas. Tama ka, dapat man lang si Mars Ravelo na lang kung sa komiks ang pagbabasehan. Kung sa film naman, ano ba ang mga mahalagang naiambag ni Caparas sa sining ng pelikula? Massacre movies? Tanong ko rin sayo, Natuloy ba ang pagiging NA ni Larry Alcala? Kasi di ba daming kontra dyan noon. wala naman talagang kumbinsido kay Caparas. si GMA lang saka si Ermita. sa kasamaang palad, nakakulong pa rin ang marami sa artists na ang Fine Arts ay painting at sculpture. so, hindi papasok ang komiks. pero sa kagaguhang ginawa ng mga ugok na ipasok si Caparas sa Visual Arts, nasalaula tuloy ang tsansang maging NA sina Ravelo, Alcala, Francisco Coching (ng sikat noong Kenkoy), at iba pa.

edit delete reply lvbamante wrote on Aug 29, '09 pinanood namin sa Film 240 kahapon (Aug 28) ang pelikulang PIETA ni caparas. maganda sana, pero pilit. maganda rin (kung may gagawa at seseryosohin) na pag-aralan ang mga gawa ni Caparas.bakit ba niya ginawa ang massacre movies na iyon, bukod sa kita?