Pagmuni-muni sa "The Burmese Harp" (1956)

Mga screenshot galing sa pelikulang The Burmese Harp

Naispatan ko nitong Martes sa Instagram ng Janus Films ang trailer ng The Burmese Harp (1956) na dinirek ni Kon Ichikawa at film script ni Natto Wada batay sa nobela ni Michio Takeyama na may gayunding pamagat. Sinasabi nito na restored in 4K ang kopya nila ng pelikula. Di ako pamilyar sa pelikulang ito kaya hinanap ko sa internet kung saan pwedeng mapanood. Nakahanap naman ako ng isang streaming site at napanood ko kagabi.

May isang pelikula ni Ichikawa na napanood ko na mahigit sampung taon ang nakararaan, ang Fires on the Plain (1959). Sa klase ito ni Dr. Joel David na Film 240 (Cinema and Nation). Dito sa Fires, nalalapit na ang pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nauubos na ang supplies ng mga sundalong Hapon sa Leyte. Nauwi na sila sa desperasyon at sa cannibalism para mabuhay samantalang  patungo sila sa Palompon, Leyte para makarating ng Cebu at dito sila itatakas pabalik ng bansang Hapon. Kalunos-lunos na mga tagpo ng giyera ang ipinakita rito ni Ichikawa sa Fires – unti-unting pagpanaw ng pagkatao at pakikipagkapwa.

Na malayo sa kanyang The Burmese Harp. Naka-set ang salaysayin ng pelikula sa panahong sumuko na ang bansang Hapon. Isang company ng mga sundalong Hapon sa Burma ang umaawit bilang morale booster sa udyok ng kanilang pinuno na si Captain Inoue. Sinasaliwan ni Pvt. 1^st class Mizushima ang kanilang awit gamit ang kanyang alpang Burmese. Nagtungo sila sa isang baryo at magiliw silang tinanggap at pinakain ng mga tagaroon. Nang biglang magsiuwian ang mga tagabaryo sa kanilang mga bahay, saka lamang nabatid ng mga sundalong Hapon na nakompromiso ang kanilang kaligtasan. Habang naghahanda sila sa pagsalakay ng kanilang kalaban, umaawit sila upang lansihin ang mga British at Indian. Nang nakaposisyon na ang mga Hapon, umawit din ang mga British at Indian. Saka nabatid ng mga Hapon na tapos na ang giyera.

Bago magtungo sa prison camp sa Mudon na nasa timog-silangan ng Burma ang mga sumukong sundalong Hapon, inatasan ni Capt. Inoue si Mizushima na himuking sumuko ang mga nakikipaglaban pang sundalong Hapon sa Triangle Mountain. Dagli siyang sumunod at nagtungo roon kasama ang isang Burmese na giya at sundalong British. Kinausap niya ang mga nakikipaglaban pa ring sundalo sa bundok ngunit matigas silang tumangging sumuko. Anila, mabuti pang mamatay na lumalaban. Pagsapit ng takdang oras, binomba ng mga sundalong British ang kuta ng mga Hapon sa bundok. Nadamay si Mizushima sa pambobomba subalit nakaligtas siya at inalagaan ng isang mongheng napadaan sa lugar.

Sampung araw na ang lumipas at nasa Mudon na ang company ni Capt. Inoue. Di pa nakakabalik si Mizushima. Mahirap mang tanggapin, inisip nilang patay na siya. Ngunit sa isang pagkakataong pabalik na sa prison camp ang kanilang company matapos ang kanilang paggawa sa isang tulay samantalang binabantayan sila ng isang sundalong Indian, napansin nila ang kasalubong na monghe na kamukha ni Misuzhima.

Nang iligtas si Mizishuma ng isang monghe mula sa tiyak na kamatayan, nagpanggap siyang monghe upang makasunod sa company ni Capt. Inoue. Samantalang naglalakad patungo sa Mudon, nakita niya sa dalisdis ng mga bundok at baybayin ang naaagnas na mga bangkay ng mga kapwa sundalong Hapon. Naaawa siya sa sinapit ng mga ito ngunit kailangan niyang makabalik sa kanyang company. Nakitulog muna siya sa isang templo malapit sa Mudon. Napapanaginipan niya ang mga bangkay. Nagising siya at tumutugtog sa labas ng kanyang kuwarto ang isang batang lalaki ng kanyang alpa. Hiniram niya ang alpa at tinugtog ito. Namangha ang bata sa galing ni Mizushima at hinimok nitong turuan siya. Sa ganitong tagpo siya nagpasya na hindi na bumalik sa kanyang company.

Sa huling gabi ng mga sundalong Hapon sa prison camp, nasa labas nito si Mizushima kasama ang batang lalaking may alpa. Umawit ang kanyang mga kapwa sundalo. Tumugtog si Mizushima ng alpa. Hinimok nilang umuwi siya kasama nila. Patuloy lang sa pagtugtog ng alpa si Mizushima saka siya umalis. Kinabukasan, sakay na ng barko pa-Japan ang mga sundalong naging bihag. Binasa ni Capt. Inoue ang liham ni Mizushima na nagsasabing pinili niyang maging monghe at maging misyon ang ilibing nang maringal ang kapwa mga sundalong Hapon na nakita bago makarating sa Mudon. At saka lang siya uuwi kapag natapos na niya ang misyong ito.

Isa sa mga katangian ng mga pelikulang Hapon gaya nitong The Burmese Harp ni Ichikawa na nagustuhan ko ay ang pagiging tahimik at matimpi sa paraan ng pagsasalaysay. Ganito rin ang kanyang Fires on the Plain. Tinatalakay ng mga ito ang kontra-giyerang tema gamit ang dictum na “itanghal, hindi idaldal”. Ipinadarama ng The Burmese Harp ang lupit ng naging giyera sa bansang Hapon bukod sa naging pagbomba atomika sa Hiroshima at Nagasaki noong 1944. Na ang mga sundalong Hapon sa labas ng kanilang bansa ay naging mga biktima rin ng kanilang ultra-nasyonalismo.

Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!

Ang may-akda at si Likha kasama si Sir Bienvenido Lumbera (nasa kanan) sa auditorium ng Miriam College, 2014.

Dalawang ulit kong naging guro si Sir Bienvenido Lumbera sa graduate courses sa UP Diliman. Pero wala akong larawan kasama siya. Ang mayroon lang kami ay ang kuhang ito ni Margie noong 2014 sa 𝑯𝒊𝒏𝒂𝒃𝒊𝒏𝒈 𝑯𝒂𝒓𝒂𝒚𝒂 ng The Raya School na ginanap sa auditorium ng Miriam College sa Katipunan Avenue, Quezon City. Sa Raya pa noon nag-aaral ang dalawa niyang apo.

Una kong nakausap si Sir Bien noong 2003 sa isang event ng Concerned Artist of the Philippines. Di ko na maalala ang naging talakayan. Pero naalala kong kipkip niya ang isang maliit na aklat na ang pamagat ay 𝑀𝑎𝑜 𝑜𝑛 𝐿𝑖𝑡𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑒 𝑎𝑛𝑑 𝐴𝑟𝑡 nang akin siyang kausapin.

Sumunod ay sa La Salle-Manila, 2008. Nakabilang ako noong 2006 sa Departamento ng Filipino dito. Inilunsad noong 2007 ang Seryeng Panayam 2007-2008: Bienvenido Lumbera. Isa ako sa sampung nagsalita sa seryeng panayam na ito. Naging paksa ko ang omnibus na pelikulang 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 (2006) gamit ang naging mga pagdadalumat ni Sir Bien ukol sa pelikulang Filipino. Binanggit ko ritong ang bawat maikling pelikula sa 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 ay binubuo ang imahen ng nasyon sa loob ng 20 taon matapos ang pag-aalsang Edsa 1. Isa ang aking maikling lektura na nagpaparangal sa mga naiambag ni Sir Bien sa kritika ng pelikulang Filipino bukod pa sa wika at panitikan. Marso 2008 ay nagbigay siya ng omnibus na tugon para sa sampung panayam. 

Naging pormal na akong estudyante ni Sir Bien noong 2013 at 2018. Parehong mga penalty course ko sa graduate school. Mga dalawang meeting lamang ang kanyang lektura tapos kami namang mga estudyante niya ang mag-uulat. Kapag hindi ka handa, naku po, masasabon ka nang wala sa oras! Uuwi kang hindi nabanlawan! Sa una kong salang, hayun, nakaranas ako. Sabi ko sa sarili, babawi ako. Sa ikalawa, naibigay ko rin ang hinahanap niya sa pag-uulat ng paksa. May isang klase ako sa kanya na tatlong papel agad ang ipapasa. Paspas na pagsusulat. Araw na ng pasahan: pasa na. Paglipas ng isang linggo, nagkita na ulit kami sa klase. Isinauli niya ang mga papel namin. Tatlong 1.0 ang natanggap ko. Bawing-bawi na ako! 🙂

Sa gitna ng mga ito ay pagkikita namin sa ilang mga forum, book launching, at ang minsang panonood sa "Rak of Aegis" sa PETA Center.

Ang huling kita ko kay Sir Bien ay noong huling bahagi ng 2019 sa isang event sa UP. Sabi ko'y malapit ko nang matapos ang aking graduate thesis. Sabi niya, "Mabuti naman at nang makapag-research ka na ng gusto mo. Marami pang kailangang i-research." Ang simpleng tugon ko: Yes, Sir!

Pumanaw si Sir Bien kaninang umaga (Setyembre 28, 2021). Pakikiramay sa kanyang minamahal na pamilya. Pati na rin sa mga naging estudyante niya at kasama sa pakikibaka tungong panlipunang katarungan.

Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!