Pagmuni-muni sa "The Burmese Harp" (1956)

Mga screenshot galing sa pelikulang The Burmese Harp

Naispatan ko nitong Martes sa Instagram ng Janus Films ang trailer ng The Burmese Harp (1956) na dinirek ni Kon Ichikawa at film script ni Natto Wada batay sa nobela ni Michio Takeyama na may gayunding pamagat. Sinasabi nito na restored in 4K ang kopya nila ng pelikula. Di ako pamilyar sa pelikulang ito kaya hinanap ko sa internet kung saan pwedeng mapanood. Nakahanap naman ako ng isang streaming site at napanood ko kagabi.

May isang pelikula ni Ichikawa na napanood ko na mahigit sampung taon ang nakararaan, ang Fires on the Plain (1959). Sa klase ito ni Dr. Joel David na Film 240 (Cinema and Nation). Dito sa Fires, nalalapit na ang pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nauubos na ang supplies ng mga sundalong Hapon sa Leyte. Nauwi na sila sa desperasyon at sa cannibalism para mabuhay samantalang  patungo sila sa Palompon, Leyte para makarating ng Cebu at dito sila itatakas pabalik ng bansang Hapon. Kalunos-lunos na mga tagpo ng giyera ang ipinakita rito ni Ichikawa sa Fires – unti-unting pagpanaw ng pagkatao at pakikipagkapwa.

Na malayo sa kanyang The Burmese Harp. Naka-set ang salaysayin ng pelikula sa panahong sumuko na ang bansang Hapon. Isang company ng mga sundalong Hapon sa Burma ang umaawit bilang morale booster sa udyok ng kanilang pinuno na si Captain Inoue. Sinasaliwan ni Pvt. 1^st class Mizushima ang kanilang awit gamit ang kanyang alpang Burmese. Nagtungo sila sa isang baryo at magiliw silang tinanggap at pinakain ng mga tagaroon. Nang biglang magsiuwian ang mga tagabaryo sa kanilang mga bahay, saka lamang nabatid ng mga sundalong Hapon na nakompromiso ang kanilang kaligtasan. Habang naghahanda sila sa pagsalakay ng kanilang kalaban, umaawit sila upang lansihin ang mga British at Indian. Nang nakaposisyon na ang mga Hapon, umawit din ang mga British at Indian. Saka nabatid ng mga Hapon na tapos na ang giyera.

Bago magtungo sa prison camp sa Mudon na nasa timog-silangan ng Burma ang mga sumukong sundalong Hapon, inatasan ni Capt. Inoue si Mizushima na himuking sumuko ang mga nakikipaglaban pang sundalong Hapon sa Triangle Mountain. Dagli siyang sumunod at nagtungo roon kasama ang isang Burmese na giya at sundalong British. Kinausap niya ang mga nakikipaglaban pa ring sundalo sa bundok ngunit matigas silang tumangging sumuko. Anila, mabuti pang mamatay na lumalaban. Pagsapit ng takdang oras, binomba ng mga sundalong British ang kuta ng mga Hapon sa bundok. Nadamay si Mizushima sa pambobomba subalit nakaligtas siya at inalagaan ng isang mongheng napadaan sa lugar.

Sampung araw na ang lumipas at nasa Mudon na ang company ni Capt. Inoue. Di pa nakakabalik si Mizushima. Mahirap mang tanggapin, inisip nilang patay na siya. Ngunit sa isang pagkakataong pabalik na sa prison camp ang kanilang company matapos ang kanilang paggawa sa isang tulay samantalang binabantayan sila ng isang sundalong Indian, napansin nila ang kasalubong na monghe na kamukha ni Misuzhima.

Nang iligtas si Mizishuma ng isang monghe mula sa tiyak na kamatayan, nagpanggap siyang monghe upang makasunod sa company ni Capt. Inoue. Samantalang naglalakad patungo sa Mudon, nakita niya sa dalisdis ng mga bundok at baybayin ang naaagnas na mga bangkay ng mga kapwa sundalong Hapon. Naaawa siya sa sinapit ng mga ito ngunit kailangan niyang makabalik sa kanyang company. Nakitulog muna siya sa isang templo malapit sa Mudon. Napapanaginipan niya ang mga bangkay. Nagising siya at tumutugtog sa labas ng kanyang kuwarto ang isang batang lalaki ng kanyang alpa. Hiniram niya ang alpa at tinugtog ito. Namangha ang bata sa galing ni Mizushima at hinimok nitong turuan siya. Sa ganitong tagpo siya nagpasya na hindi na bumalik sa kanyang company.

Sa huling gabi ng mga sundalong Hapon sa prison camp, nasa labas nito si Mizushima kasama ang batang lalaking may alpa. Umawit ang kanyang mga kapwa sundalo. Tumugtog si Mizushima ng alpa. Hinimok nilang umuwi siya kasama nila. Patuloy lang sa pagtugtog ng alpa si Mizushima saka siya umalis. Kinabukasan, sakay na ng barko pa-Japan ang mga sundalong naging bihag. Binasa ni Capt. Inoue ang liham ni Mizushima na nagsasabing pinili niyang maging monghe at maging misyon ang ilibing nang maringal ang kapwa mga sundalong Hapon na nakita bago makarating sa Mudon. At saka lang siya uuwi kapag natapos na niya ang misyong ito.

Isa sa mga katangian ng mga pelikulang Hapon gaya nitong The Burmese Harp ni Ichikawa na nagustuhan ko ay ang pagiging tahimik at matimpi sa paraan ng pagsasalaysay. Ganito rin ang kanyang Fires on the Plain. Tinatalakay ng mga ito ang kontra-giyerang tema gamit ang dictum na “itanghal, hindi idaldal”. Ipinadarama ng The Burmese Harp ang lupit ng naging giyera sa bansang Hapon bukod sa naging pagbomba atomika sa Hiroshima at Nagasaki noong 1944. Na ang mga sundalong Hapon sa labas ng kanilang bansa ay naging mga biktima rin ng kanilang ultra-nasyonalismo.

Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!

Ang may-akda at si Likha kasama si Sir Bienvenido Lumbera (nasa kanan) sa auditorium ng Miriam College, 2014.

Dalawang ulit kong naging guro si Sir Bienvenido Lumbera sa graduate courses sa UP Diliman. Pero wala akong larawan kasama siya. Ang mayroon lang kami ay ang kuhang ito ni Margie noong 2014 sa 𝑯𝒊𝒏𝒂𝒃𝒊𝒏𝒈 𝑯𝒂𝒓𝒂𝒚𝒂 ng The Raya School na ginanap sa auditorium ng Miriam College sa Katipunan Avenue, Quezon City. Sa Raya pa noon nag-aaral ang dalawa niyang apo.

Una kong nakausap si Sir Bien noong 2003 sa isang event ng Concerned Artist of the Philippines. Di ko na maalala ang naging talakayan. Pero naalala kong kipkip niya ang isang maliit na aklat na ang pamagat ay 𝑀𝑎𝑜 𝑜𝑛 𝐿𝑖𝑡𝑒𝑟𝑎𝑡𝑢𝑟𝑒 𝑎𝑛𝑑 𝐴𝑟𝑡 nang akin siyang kausapin.

Sumunod ay sa La Salle-Manila, 2008. Nakabilang ako noong 2006 sa Departamento ng Filipino dito. Inilunsad noong 2007 ang Seryeng Panayam 2007-2008: Bienvenido Lumbera. Isa ako sa sampung nagsalita sa seryeng panayam na ito. Naging paksa ko ang omnibus na pelikulang 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 (2006) gamit ang naging mga pagdadalumat ni Sir Bien ukol sa pelikulang Filipino. Binanggit ko ritong ang bawat maikling pelikula sa 𝑰𝒎𝒂𝒉𝒆𝑵𝒂𝒔𝒚𝒐𝒏 ay binubuo ang imahen ng nasyon sa loob ng 20 taon matapos ang pag-aalsang Edsa 1. Isa ang aking maikling lektura na nagpaparangal sa mga naiambag ni Sir Bien sa kritika ng pelikulang Filipino bukod pa sa wika at panitikan. Marso 2008 ay nagbigay siya ng omnibus na tugon para sa sampung panayam. 

Naging pormal na akong estudyante ni Sir Bien noong 2013 at 2018. Parehong mga penalty course ko sa graduate school. Mga dalawang meeting lamang ang kanyang lektura tapos kami namang mga estudyante niya ang mag-uulat. Kapag hindi ka handa, naku po, masasabon ka nang wala sa oras! Uuwi kang hindi nabanlawan! Sa una kong salang, hayun, nakaranas ako. Sabi ko sa sarili, babawi ako. Sa ikalawa, naibigay ko rin ang hinahanap niya sa pag-uulat ng paksa. May isang klase ako sa kanya na tatlong papel agad ang ipapasa. Paspas na pagsusulat. Araw na ng pasahan: pasa na. Paglipas ng isang linggo, nagkita na ulit kami sa klase. Isinauli niya ang mga papel namin. Tatlong 1.0 ang natanggap ko. Bawing-bawi na ako! 🙂

Sa gitna ng mga ito ay pagkikita namin sa ilang mga forum, book launching, at ang minsang panonood sa "Rak of Aegis" sa PETA Center.

Ang huling kita ko kay Sir Bien ay noong huling bahagi ng 2019 sa isang event sa UP. Sabi ko'y malapit ko nang matapos ang aking graduate thesis. Sabi niya, "Mabuti naman at nang makapag-research ka na ng gusto mo. Marami pang kailangang i-research." Ang simpleng tugon ko: Yes, Sir!

Pumanaw si Sir Bien kaninang umaga (Setyembre 28, 2021). Pakikiramay sa kanyang minamahal na pamilya. Pati na rin sa mga naging estudyante niya at kasama sa pakikibaka tungong panlipunang katarungan.

Isang mataas at maalab na pagpupugay sa iyo, Sir Bien!

Sa Tungki Ng Ilong (Rebyu ng Citizen Jake)

 

Sa Tungki Ng Ilong

ni Louise Vincent B. Amante

Rebyu ng Citizen Jake
Pelikula ni Mike De Leon; Iskrip nina Mike De Leon, Noel Pascual, at Atom Araullo; Produksyon ni Mike De Leon at Cinema Artists Philippines

NASA TUNGKI ng ating ilong ang pandarambong, pagtataksil, at pagsasamantala ng mga nasa poder ng kapangyarihan.

Nasa harap na natin ngunit hindi makita dahil nagtatago. O marahil ay nagbabalatkayo. Kaya nagbubulag-bulagan maging ang mga sumasamba sa kanila.

Sa ganitong mga imahen maaaring panoorin ang pinakahuling pelikulang nilikha ni Mike de Leon: ang Citizen Jake.

Taong 1999 ipinalabas ang huling pelikula ni de Leon, ang Bayaning Third World. Isa itong mala-imbestigasyon sa pagkabayani ni Jose Rizal kaugnay ng selebrasyon noong 1998 ng Sentenaryo ng Kalayaan ng Pilipinas mula sa kolonyalismong Espanyol. Mula 1996 hanggang 1998, pinaggastusan ng administrasyong Ramos ang Sentenaryo gaya ng pagpapatayo ng Centennial Expo sa Pampanga, mga patimpalak sa panitikan, mga programang pantelebisyon ukol sa Himagsikang Pilipino, at iba pa. At halos naging poster boy si Rizal ng pagdiriwang na ito. Bagaman ibinabandila ang nasyonalismong nanaig sa mga panahong iyon, binubura naman ng Sentenaryong ito ang naganap na pagsupil sa kalayaang ito ng kolonyalismong Estados Unidos mula 1899 hanggang 1946.

Tulad ng paglalantad ng Bayaning Third World sa mga hindi pinag-uusapang bahagi ng buhay ni Rizal – tulad ng kanyang diumano’y pagbabalik-loob sa pananampalatayang Katoliko at ang pagtatakwil niya sa Himagsikang Pilipino – isinisiwalat ng Citizen Jake ang mga pangyayaring pangkasaysayang nauulit lamang gamit ang ibang pangalan at mukha. Ngunit halos hindi natin pansinin.

Tagapagpalaganap

Sa blog naglalathala si Jake Herrera (Atom Araullo) ng mga kritikal niyang artikulo, makasakit man ito sa kahit sino maski ang kanyang amang senador na si Jacobo (Teroy De Guzman) at kuyang kinatawan sa Kamara na si Roxie (Gabby Eigenmann). Dahil sa maaanghang niyang artikulo, napilitang magbitiw si Jake sa pinapasukang pahayagan at nagtuturo sa isang kolehiyo sa Baguio City. Napamahal siya sa lungsod na ito dahil sa dito niya laging naaalala ang kanyang namayapang ina (Dina Bonnevie).

Taong 2016. Malapit na ang pambansang eleksyon. Mula Baguio, ipinatawag si Jake ng kanyang ama sa Maynila upang pag-usapan ang planong politikal ng pamilya. Muling tatakbo si Jacobo sa pagka-senador at si Roxie ay sa gayunding posisyon. Tumanggi si Jake na kumandidato rin. Naungkat pati ang pagiging journalist-blogger ni Jake na panay sakit ng ulo ang hatid sa kanyang pamilya, lalo na kapag nauungkat ang koneksyon ni Jacobo sa pamilya ng dating Pangulo at diktador na si Ferdinand Marcos. Hinayang na hinayang naman ang amang senador sa kanya, lalo na ang potensyal sa politika ni Jake bilang isang Herrera. Inis na bumalik si Jake sa Baguio.

Bukod sa pagtuturo at pagsusulat, kaagapay ni Jake sa buhay niya sa Baguio ang kasintahan at kapwa-gurong si Mandy (Max Collins) at ang kababatang si Jonie (Adrian Alandy) na anak ng mga tagapangalaga (Ruby Ruiz at Nanding Josef) ng bahay ng mga Herrera sa nasabing lungsod. 

Isang krimen ang magpapasidhi sa malamig na relasyon ni Jake sa kanyang pamilya. Isang estudyante ni Mandy ang walang awang pinaslang at hinalay sa isang cottage sa lungsod. Dahil na rin sa udyok ni Mandy, nag-imbestiga si Jake ukol sa krimen.

 

Lingid kay Jake, pinamamatyagan siya ni Roxie sa bodyguard niyang si Enchong (Richard Quan) sa lahat ng ginagawa ng una sa Baguio. Maging si Jonie ay pinilit ni Roxie na matyagan si Jake. Nang magpunta sa Baguio si Roxie para ipaalam kay Jake na ipagbibili na niya ang bahay, galit niyang pinaalis ang kanyang kuya. Ngunit ibinunyag ni Roxie na alam niya ang lahat nang pinaggagawa ni Jake sa Baguio, maging ang iniimbestigahan nitong krimen. Galit na galit si Jake kay Jonie kahit na humihingi na ito ng tawad.

Sa pag-iimbestiga ni Jake sa krimen, malalaman niyang may kaugnayan ang biktima sa isang hukom (Nonie Buencamino) at kay Ms. Patti (Cherie Gil), mga maimpluwensiyang kaibigan ng pamilya Herrera. Ang hukom ay naging tagatangkilik ng escort services na pinatatakbo ni Ms. Patti, minsang naging kalaguyo ng dating Pangulo. Malalaman din niyang may koneksyon sa amang si Jacobo ang pagkamatay ng kanyang ina. Dala-dala ang baril na nabili niya sa isang pulis, sumugod siya pa-Maynila at kinumpronta ang ama. Naroon si Enchong at nag-aabang sa mga susunod na pangyayari. Nang itutok ni Jake ang baril sa ama, akmang bubunot din ng baril si Enchong. Ngunit binaril siya ni Jake. Mula rito’y hindi na siya makikipagkita sa kanyang pamilya.

Kasaysayan  

Sinasabi ng mga peryodista na ang pamamahayag ay pagmamadali sa pagsulat ng kasaysayan, lalo na’t isinasagawa ito sa araw-araw at may hinahabol na deadline. Ngunit ngayon, di lang iilang mga nasa poder ng kapangyarihan ang nagbansag sa tradisyonal na media bilang tagapagpalaganap ng “fake news” o ng mga ulat na layunin lamang siraan ang administrasyon o sinumang nasa gobyerno ngayon. At naging matindi pa ang labanang ito dahil sa pagsulpot ng mga kung ano-anong websites, blogs, at social media na panay “feel good” o magagandang balita lamang ang inuulat upang kontrahin ang tradisyonal na media.

Sa ganitong konteksto maikakawing ang paglikha sa Citizen Jake. Tahasang kinokontra ng pelikulang ito ang mga lumalaganap sa social media ukol sa mga mito ng pamilya Marcos nang sila pa ang nasa Malacañang. Ang palitang piso kada isang dolyar kaya maunlad ang buhay noong pangulo pa si Marcos. Ang yaman ng pamilya Marcos na kayang bayaran ang utang ng Pilipinas. Ang sandamakmak na medalya ni Marcos dahil sa kabayanihan niya noong kolonyalismong Hapon. At ang naunsyaming ala-Singapore ng Pilipinas ngayon kung hindi lang nawala sa poder ang mga Marcos. Ngunit pinatunayan ng mismong aide-de-camp ni Marcos na si Primitivo Mijares na peke ang marami sa mga medalya ng dating Pangulo. Na mahilig sa sapatos si Imelda kaya umabot ng libo-libong pares ang kanyang pinagbibili sa labas ng bansa. Ito at ang iba pang insider information ay nilathala ni Mijares sa kanyang aklat na The Conjugal Dictatorship of Ferdinand and Imelda Marcos (1976). Pagkalathala ng aklat, hindi na nakita pang muli si Mijares. Ang isang bahagi ng impormasyon sa aklat ay ginamit sa pelikula upang buhayin ang karakter ni Ms Patti sa Citizen Jake. At si Ms Patti ang bumibigkas ng matatamis na salita sa mga babaeng gipit sa salapi upang mag-escort service.

Ipinakikita rin sa pelikula ang kahalagahan sa edukasyon, partikular sa laging pag-alala sa kasaysayan. Isa sa makukulay na karakter sa Citizen Jake si Lucas (Lou Veloso), kapwa-guro ni Jake sa Baguio. Naging aktibista si Lucas noong dekada 1970, nahuli, at nakaranas ng tortyur noong panahon ng Batas Militar. Maswerteng nabuhay at nagturo sa pamantasan. Sa isang eksenang nag-uusap sila ni Jake ukol sa eleksyon, binigkas ni Lucas na “Eleksyon na naman! Yes! New set of a**holes! Yeah!”      

Tahasang binabangga ng Citizen Jake ang umiiral na paniniwalang maging apolitikal na lamang ang isang mamamayan at gumawa nang mabuti para sa sarili at sa pamilya. Isa itong dilemma kay Jake dahil alam niyang may mantsa ang pangalang Herrera ngunit kagalang-galang pa rin sa mata ng marami, lalo na ang mga nasa itaas. Kaya kailangang tumbalikin ni Jake ang sarili at maging mamamahayag, sumulat ng maaanghang na artikulo kahit masaktan ang kanyang pamilya.

Politikal

Ang Citizen Jake na marahil ang pinakapolitikal na pelikula ni De Leon mula pa sa Batch ’81 (1982) at Sister Stella L. (1984). At ang dalawang pelikulang nabanggit ay nilikha ni De Leon sa kasagsagan ng diktaduryang Marcos. Sa administrasyon ngayon na lantarang maka-Marcos, mapapansing kung ano ang naging mga istratehiya at taktika ng dating diktadurya ay siyang naging pamamaraan din ngayon ni Duterte.

Isa sa mga ito ay ang paggamit sa isyu ng iligal na droga upang maipatupad ang isang de facto police state. At mapakulong at mapatay ang sinuman dahil dito. Umaabot na ngayon sa mahigit 6,000 ang mga napatay dahil sa Oplan Tokhang nang wala man lang patunay kung sangkot nga ba sa iligal na droga ang marami sa mga ito.

Binansagan din ang media bilang mga nanggugulo sa mga polisya ng administrasyong Duterte. Kaya ginipit sa iba’t ibang paraan ang pahayagang Inquirer at news website na Rappler huwag lang silang makapaghatid ng mga ulat. Lumaganap naman ang “fake news” ngayon sa social media, na dinadala ng mga lehitimong opisina ng pamahalaan.

Pinakamasahol sa mga ito ay ang pagpapalibing sa dating diktador sa Libingan ng mga Bayani. Pinatunayan na ng mga korte sa US na nandambong ng bilyon-bilyong piso ang pamilya Marcos at naging polisiya noong Martial Law ang pagdakip at pagtortyur sa mga kritiko nito.

Ilan lamang ang mga ito sa tinalakay ng Citizen Jake. Gamit ang voiceovers at montage, isinalaysay ni Jake ang naging madugo at marahas na kasaysayan ng Pilipinas sa loob ng mahigit 50 taon. Na kung tutuusin ay nauulit lamang sa ibang lugar at ibang pangalan. Nasa harap na natin ngunit hindi natin makita.

Dahil nasa tungki pala ng ating ilong ang kaaway. #



*Ang mga larawan ay mula sa Facebook account ng Citizen Jake.